به گزارش روابط عمومی سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاد دانشگاهی، آیین رونمایی از دو اثر علمی در حوزه تعلیم و تربیت با عناوین «معلم مبلّغ تراز» هویت، مبانی و راهبردها و «ماجرای یک ابتکار(۳)» روایت پیدایش و پیشرفت ایده تربیت معلم مبلغ در ایران امروز سهشنبه، ۱۲ آبانماه به همت سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاددانشگاهی و با حضور جمعی از نظریهپردازان تعلیم و تربیت، نخبگان علمی کشور، مبلغین داخلی و خارجی، در محل سالن شهید صبوری معاونت فرهنگی جهاددانشگاهی برگزار شد.
در ابتدای این مراسم، حامد علیاکبرزاده، رئیس سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاددانشگاهی طی سخنانی ضمن تسلیت ایام شهادت حضرت صدیقه طاهره(س)، از حضور دانشگاهیان و حوزویان، بهویژه طلاب جامعةالمصطفی در این مراسم ابراز خرسندی کرد و گفت: بسیار خرسندیم که میزبان جمعی از دانشگاهیان و حوزویان هستیم و حضور طلاب گرامی در این برنامه را ارج مینهیم.
وی با اشاره به انتشار اثری که قابلیت بهرهبرداری در هر دو محیط دانشگاهی و حوزوی را دارد، اظهار کرد: مایه افتخار است که مجموعه جهاددانشگاهی توانسته کتابی منتشر کند که هم در فضای دانشگاهی بهعنوان متنی علمی مورد توجه قرار گیرد و هم در محیط حوزوی مفید و قابل استفاده باشد.
علیاکبرزاده در ادامه با اشاره به سابقه فعالیت انتشارات جهاددانشگاهی بیان کرد: حوزه نشر جهاددانشگاهی از نخستین روزهای تأسیس این نهاد در سال 1359 تاکنون به فعالیت مستمر خود ادامه داده است و شاید بتوان گفت نشر، یکی از معدود فعالیتهایی است که از ابتدای شکلگیری جهاددانشگاهی تاکنون استمرار داشته است. در طول این سالها، فعالیتهای مختلفی در جهاددانشگاهی آغاز شده و متناسب با اقتضائات زمانی تغییر یافته یا متوقف شدهاند، اما حوزه نشر همواره فعال و پویا باقی مانده است.
وی افزود: فعالیتهای نشر جهاددانشگاهی در طول سالیان گذشته در قالب مجموعهها، سازمانها و مراکز مختلف دنبال شده و تاکنون بیش از 14 هزار عنوان کتاب در این مجموعه به انتشار رسیده است. همچنین در حال حاضر، سالانه نزدیک به 700 عنوان کتاب در شعب و واحدهای جهاددانشگاهی در سراسر کشور منتشر میشود.
رئیس سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاددانشگاهی با اشاره به جایگاه علوم انسانی در فعالیتهای انتشاراتی این نهاد تصریح کرد: در میان حوزههای مختلف نشر جهاددانشگاهی، علوم انسانی از جایگاه و برجستگی ویژهای برخوردار است و در این حوزه نیز دین از جمله شاخههای مهم و مورد توجه به شمار میرود.
در ادامه، حسن ملکی، نظریهپرداز برجسته تعلیم و تربیت کشور طی سخنانی با تشریح مفهوم «معلم مبلغ تراز» و تبیین ابعاد مختلف هویت معلم در کتاب «معلم مبلغ تراز»، اظهار کرد: سخنان خود را در دو بخش مطرح میکنم که بخش نخست به تبیین عنوان «معلم مبلغ تراز» اختصاص دارد. این عنوان را میتوان از دو منظر «معلممبلغ تراز» و «معلمِ مبلغِ تراز» مورد بررسی قرار داد که هر یک، ضمن برخورداری از معنای مشترک، دلالتهای مفهومی خاص خود را دارند.
وی با اشاره به محتوای علمی کتاب «معلم مبلغ تراز» افزود: در این اثر علمی تلاش شده است هویت معلم بازآفرینی و در برخی بخشها، تبیین و شرحی نوین از آن ارائه شود. البته بخشی از مباحث مطرحشده، به دلیل ماهیت مشترک موضوعات تعلیم و تربیت و تربیت معلم، در آثار و مباحث پیشین نیز مورد توجه قرار گرفتهاند؛ اما آنچه این اثر و رویکرد علمی آن را از مباحث مرسوم تربیتی و تربیت معلم متمایز میکند، مفهوم «مبلغ» است.
ملکی با تأکید بر ضرورت توجه به معنای لغوی ابلاغ و تبلیغ تصریح کرد: اگر به معنای لغوی واژه «مبلغ» و «تبلیغ» توجه کنیم، گستره مفهومی آن بهتر مشخص میشود. ابلاغ به معنای رساندن کامل پیام است؛ بنابراین، هنگامی که گفته میشود فردی پیامی را ابلاغ کرده، مقصود آن است که پیام را بهطور کامل به مخاطب رسانده است. پیامبران الهی(ع) نیز مأمور ابلاغ پیام خداوند به مردم بودند و تلاش میکردند این پیام بهصورت کامل به مخاطبان منتقل شود.
وی ادامه داد: پیامرسانی میتواند به سه صورت انجام شود؛ نخست، رساندن پیام بهصورت نادرست و مخدوش؛ دوم، رساندن ناقص پیام که موجب ابتر ماندن آن میشود؛ و سوم، رساندن کامل پیام که ابلاغ حقیقی در این حالت تحقق مییابد. اگر همین معنای لغوی «مبلغ» را مدنظر قرار دهیم، اهمیت و عظمت محتوای این کتاب علمی بیش از پیش آشکار خواهد شد.
این نظریهپرداز تعلیم و تربیت با اشاره به نقش معلم در فرآیند پیامرسانی اظهار کرد: معلم از یک منظر، رسانه است؛ اما مهمتر از آن، معلم پیامرسان است و این پیامرسانی میتواند در سه وضعیت متفاوت تحقق یابد. اگر معلمی منحرف باشد، پیام را بهصورت مخدوش ارائه میکند؛ اگر شایستگیهای لازم را نداشته باشد، پیام را ناقص میرساند و اگر از شایستگیهای لازم برخوردار باشد، میتواند پیام را بهطور کامل ابلاغ کند.
ملکی با بیان اینکه پیامرسانی کامل مستلزم برخورداری از شایستگیهای معلمی است، گفت: رساندن کامل پیام، قابلیت و شایستگی میطلبد و این شایستگی در سه بُعد دانش، نگرش و مهارت معنا پیدا میکند. معلمی که میخواهد پیامرسانی کامل داشته باشد، باید از دانش لازم برخوردار باشد، نگرشها و ارزشهای مطلوب در وجود او نهادینه شده باشد و تواناییها و مهارتهای لازم برای رساندن پیام را نیز کسب کرده باشد.
در ادامه، حجتالاسلام دادگر، نماینده نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها نیز با اشاره به شکلگیری ایده کتاب «معلم مبلغ تراز» در سال ۱۳۹۷، اظهار کرد: در آن مقطع، با توجه به ابتکارات و دغدغههای حضرت آیتالله اعرافی در حوزه تعلیم و تربیت، تفاهمنامهای میان دانشگاه فرهنگیان و حوزه علمیه منعقد شد. نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه فرهنگیان نیز نقش پیشبرنده و تسهیلگر این تفاهمنامه را بر عهده داشت تا بهعنوان واسطی امین میان دو مجموعه، زمینه بهرهگیری از ظرفیتهای متنوع آن فراهم شود.
وی با اشاره به نقش حجتالاسلام عبداللهی در شکلگیری این ایده افزود: ایشان از فضلای خوشفکر، فاضل و دغدغهمند هستند که در آغاز مسیر، اقدامات مؤثری برای تبیین ابعاد مختلف این ایده و شکلگیری مرکز تربیت مبلغ معلم انجام دادند و در واقع پایههای اولیه این حرکت را بنا گذاشتند.
دادگر با تأکید بر ضرورت توجه به رسالت تربیتی نظام آموزشی تصریح کرد: به نظر میرسد نظام آموزشی در بسیاری از کشورها از رسالت تربیتی خود فاصله گرفته و در انتقال مهارتهای تربیتی و پرورش شخصیت دانشآموزان با چالشهایی مواجه است. این مسئله در کشور ما، با توجه به آرمانها، اسناد و انتظارات موجود، اهمیت بیشتری دارد. از این رو، ایده معلم مبلغ تراز، هم از نظر نظری و هم از نظر عملی، ضرورتی جدی برای نظام تعلیم و تربیت کشور به شمار میرود.
وی ادامه داد: تحقق این ایده نباید صرفاً به حضور طلاب و فضلای حوزه علمیه در نظام آموزشی محدود شود؛ بلکه نکته اساسی آن است که خود معلم نیز بتواند نقش تربیتی، مربیگری و تبلیغی خویش را بهدرستی ایفا کند. در همین راستا، فرمایشات حضرت آیتالله اعرافی درباره ضرورت برخورداری معلم از نقشهای تخصصی، تربیتی و تبلیغی، بیانگر اهمیت این نگاه جامع است.
نماینده نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها با اشاره به کتاب «معلم مبلغ تراز» اظهار کرد: صورتبندی مفهومی این ایده در کتاب حجتالاسلام عبداللهی و همچنین روایت تاریخی و میدانی شکلگیری آن، زمینه مناسبی برای تعمیق نظری و بهرهبرداری عملی از این رویکرد در نظام آموزشوپرورش فراهم کرده است. نقطه کانونی این ایده، بازتعریف نقش معلم و دستیابی به فهمی مشترک از هویت و مسئولیتهای اوست.
وی با بیان اینکه سه نقش تعلیم، تربیت و تبلیغ باید در هویتی واحد و منسجم تعریف شوند، گفت: اهمیت این سه نقش زمانی آشکار میشود که درهمتنیده و با نگاهی یکپارچه مورد توجه قرار گیرند. ممکن است معلمی در حوزه تخصصی و آموزشی عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، اما در ایفای نقش تربیتی و پرورش قدرت تفکر، استدلال و تفکر انتقادی دانشآموزان با ضعفهایی مواجه باشد. پرسش اساسی این است که چنین مهارتهایی را در کدام بخش از نظام آموزشی باید به دانشآموزان آموخت و چگونه باید زمینه پرورش آنها را فراهم کرد؟
دادگر با انتقاد از غفلت نسبت به برخی ایدههای تربیتی رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: گاهی به دلیل کوتاهی نظام تعلیم و تربیت، ایدههای ارزشمند تربیتی مورد غفلت قرار میگیرند و دیگران آنها را متناسب با مبانی فکری خود بازتعریف و ارائه میکنند؛ در حالی که برخی از این رویکردها نه با مبانی بومی ما و نه با مبانی جهان اسلام تناسب کامل دارند. از این رو، بازخوانی و تبیین دقیق اندیشههای تربیتی رهبر شهید انقلاب ضرورت دارد.
وی با اشاره به تعبیر حضرت آیتالله اعرافی درباره معلم بهعنوان «معمار جان»، «مربی روان» و «مبلغ معارف دین» افزود: این تعابیر نشان میدهد که معلم باید مجموعهای از نقشهای مکمل را بهصورت یکپارچه ایفا کند. همچنین مفهوم تبلیغ در عرصه تعلیم و تربیت صرفاً به سخنرانی و موعظه محدود نمیشود، بلکه انتقال پیام تربیتی به دانشآموز، رفتار و سیره تربیتی معلم و نقش الگویی او را نیز دربرمیگیرد. چنین رویکردی میتواند زمینهساز ارتقای کمی و کیفی نقشآفرینی معلمان کارآمد و تراز در نظام آموزشی باشد.
دادگر با تأکید بر ضرورت پیوند میان نظریه و عمل تصریح کرد: نباید به تعلیم و تربیت صرفاً نگاهی آکادمیک داشت؛ زیرا نگاه نظریِ صرف میتواند برای نظام تعلیم و تربیت خسارتبار باشد. آنچه اهمیت دارد، پیوند مستمر میان مبانی نظری، مفاهیم تربیتی و عرصه عمل است تا این عناصر در کنار یکدیگر به تحول واقعی منجر شوند.
بازتعریف نظام تربیت معلم
وی در ادامه، بازتعریف نظام تربیت معلم را یکی از ضرورتهای اساسی دانست و با اشاره به اقدامات آغازشده در دانشگاه فرهنگیان گفت: با وجود تلاشهای صورتگرفته، همچنان فاصله قابل توجهی تا وضعیت مطلوب وجود دارد. یکی از مسائل جدی، ضعف در ارتقای زیرساختهای سختافزاری دانشگاه فرهنگیان است. به نظر میرسد اراده جدی و متناسبی از سوی وزارت آموزشوپرورش، سازمان برنامه و بودجه و سایر دستگاههای مرتبط برای ارتقای زیرساختهای این دانشگاه وجود ندارد.
دادگر با انتقاد از وضعیت برخی فضاهای دانشگاه فرهنگیان اظهار کرد: گاهی ساختمانهای فرسوده دانشگاه را صرفاً با اقدامات ظاهری و تعمیرات محدود، برای مدتی آماده استفاده میکنیم؛ در حالی که چنین اقداماتی پاسخگوی نیازهای اساسی دانشگاه نیست. دانشگاه فرهنگیان باید از فضاهای دانشگاهی استاندارد و متناسب با شأن و اهمیت مأموریت خود برخوردار باشد.
وی با اشاره به ظرفیت خیرین برای حمایت از دانشگاه فرهنگیان افزود: در برخی نشستها، خیرین برای مشارکت در توسعه دانشگاه فرهنگیان اعلام آمادگی کردهاند و حتی از مسئولان خواستهاند زمینه استفاده از ایدهها و ظرفیتهای آنان را فراهم کنند. با این حال، پرسش اساسی این است که تا چه اندازه برای بهرهگیری از این ظرفیتها فرصت و زمینه مناسب ایجاد کردهایم؟
نماینده نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها با تأکید بر ضرورت ایجاد دانشگاههای فرهنگیان استاندارد خاطرنشان کرد: به نظر میرسد وزارت آموزشوپرورش، سازمان برنامه و بودجه، سایر دستگاههای مرتبط و حتی خود دانشگاه فرهنگیان باید با جدیت و جسارت بیشتری در این زمینه اقدام کنند. ایجاد دانشگاههای شاخص و برخوردار از زیرساختهای مناسب، از جمله فضاهای آموزشی، دانشگاهی و خوابگاهی استاندارد، ضرورتی انکارناپذیر است.
وی در پایان تأکید کرد: معلم باید در محیطی متناسب و استاندارد تربیت شود؛ نمیتوان انتظار داشت معلمی که در فضاهای نامناسب آموزشی و خوابگاهی پرورش یافته است، بهتنهایی زمینهساز تحول مطلوب در نظام تعلیم و تربیت باشد. ارتقای زیرساختهای دانشگاه فرهنگیان و فراهمکردن محیط مناسب برای تربیت دانشجومعلمان، میتواند زمینهساز تحولات اساسی و اثربخش در نظام آموزشی کشور باشد.
در ادامه، حجتالاسلام محمداسماعیل عبداللهی، نویسنده کتاب «معلم مبلغ تراز» نیز با تبیین مفهوم تربیت اظهار کرد: در مقدمه این اثر، تربیت به معنای فراهمآوردن موقعیتی برای شکوفایی فطرت توحیدی دانشآموز تعریف شده است. بر این اساس، تربیت زمانی تحقق مییابد که زمینه رشد و تعالی انسان و رسیدن او به نقطه شکوفایی فطرت توحیدی فراهم شود. البته تربیت از ابزارها و روشهای مداخلهای برخوردار است، اما استفاده از هر ابزار و روشی و به هر میزان، لزوماً به تحقق تربیت منجر نمیشود.
وی افزود: در طراحی مدل معلم مبلغ تراز، شش ساحت تربیتی مطرحشده در سند تحول بنیادین آموزشوپرورش را مبنا قرار دادهام و آنها را در سه لایه تعلیمی، تربیتی و تبلیغی صورتبندی کردهام. این مدل تلاش دارد نقش معلم را در پیوند با ابعاد مختلف رشد و تعالی دانشآموز تبیین کند.
عبداللهی با انتقاد از رویکرد حاکم بر تربیت رسمی کشور تصریح کرد: نظام تربیت رسمی جمهوری اسلامی ایران، بهرغم آنکه باید با نگاه سرمایهگذاری برای رشد و تعالی انسان و بهمثابه کارخانهای انسانساز مورد توجه قرار گیرد، هنوز از چنین روح حاکمی برخوردار نیست. در حال حاضر، نگاه غالب بیشتر مصرفی و معطوف به اشتغال است و حتی مهارتآموزی دانشآموزان نیز عمدتاً از همین منظر دنبال میشود.
وی با تأکید بر ضرورت تحول عمیق در محتوای آموزشی گفت: کتابهای درسی باید دستخوش تحول جدی شوند تا نقش تلفیقی و نگاه توحیدی در موضوعاتی همچون ریاضی، زبان، مطالعات اجتماعی و مطالعات جهان ظهور و بروز پیدا کند. با این حال، فارغ از این تحول محتوایی، اقدام فوریتر، بازآفرینی هویت معلم است؛ موضوعی که باید در اولویت نظام آموزشوپرورش قرار گیرد.
نویسنده کتاب «معلم مبلغ تراز» ادامه داد: بازآفرینی هویت معلم باید هم از طریق جذب معلمان جدید و هم از مسیر توانمندسازی معلمان موجود دنبال شود. اگر جذب معلم بدون کنترلهای کیفی لازم صورت گیرد، در واقع نظام تربیتی کشور را به سمت بیخاصیتی سوق خواهیم داد. پیامدهای چنین تصمیمهایی ممکن است در پنج یا ۱۰ سال آینده آشکار شود؛ ازاینرو، توجه به کیفیت تربیت و جذب معلم ضرورتی جدی است.
طراحی نسل جدیدی از الگوهای تربیتی
وی با اشاره به ضرورت طراحی نسل جدیدی از الگوهای تربیتی اظهار کرد: سند تحول بنیادین آموزشوپرورش، با وجود تلاشهای فراوان و اقدامات انجامشده، هنوز به مرحله اجرای کامل نرسیده است و به نظر میرسد نیازمند بازنگری باشد. پس از شهادت امام امت نیز باید در حوزه تعلیم و تربیت به نسل جدیدی از مدلهای تربیتی بیندیشیم؛ بهویژه آنکه نشانههایی از نفوذ تفکرات غربی در نظام آموزشوپرورش و پیامدهای آن را در تحولات اجتماعی اخیر مشاهده کردهایم.
عبداللهی با توصیه به مطالعه وصیتنامه سیاسی ـ الهی امام خمینی(ره) در بخش مربوط به آموزش و پرورش اظهار کرد: امام خمینی(ره) نسبت به حاکمشدن تفکرات شرقزده و غربزده در دستگاه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی هشدار دادهاند. ایشان همچنین بر مسئولیت معلمان در اقدام و ابتکار عمل تأکید داشتهاند و حتی در صورت کوتاهی مسئولان، معلمان و دانشآموزان را به ایفای نقش فعال در اصلاح وضعیت تعلیم و تربیت فراخواندهاند. پیام امام خمینی(ره) در آغاز سال تحصیلی، که از اسفندماه سال پیروزی انقلاب اسلامی صادر شد، میتواند بهعنوان منشوری برای نظام آموزشوپرورش امروز مورد توجه قرار گیرد. ضروری است مسئولان آموزشوپرورش بار دیگر به این فرمایشات بازگردند و زمینه احیا و تحقق آنها را فراهم کنند.
نویسنده کتاب «معلم مبلغ تراز» با انتقاد از محدودشدن نقش معلم به آموزش صرف گفت: امروز معلم در چارچوب آموزش محصور شده و فرصت تفکر، خودیابی و هویتسازی از او گرفته شده است. ارتقای سطح انگیزشی معلمان و فعالسازی شاخصهای تبلیغی و ارزشهای دینی در نظام رتبهبندی معلمان، از جمله مطالبات مهم در این زمینه است که امیدوارم مورد توجه مسئولان آموزشوپرورش قرار گیرد.
وی با اشاره به غلبه حافظهمحوری در نظام تربیت رسمی کشور هشدار داد: اگر در شرایط گسترش هوش مصنوعی و فناوریهای جدید، همچنان مسیر گذشته را ادامه دهیم، جامعه علمی کشور با رکود مهارتی، خلاقیتی و اندیشهورزی مواجه خواهد شد که پیامدهای آسیبزایی برای کشور به همراه دارد.
عبداللهی در ادامه به روند شکلگیری ایده تربیت معلم مبلغ اشاره کرد و گفت: دغدغههای موجود در نظام تعلیم و تربیت، زمینهساز شکلگیری ایده تربیت معلم مبلغ در سال ۱۳۹۵ شد و این ایده در سال ۱۳۹۷ به مرحله تثبیت و طرح جدی رسید. در ابتدا، هدف اصلی، بازمهندسی و بازآفرینی نظام ارتباطی میان حوزه علمیه و آموزشوپرورش بود؛ اما این مسیر بهتدریج به شکلگیری یک مرکز آموزشی بیندستگاهی میان شورای عالی آموزشوپرورش و شورای عالی حوزههای علمیه منجر شد.
وی با قدردانی از تلاشهای استادان و صاحبنظران حوزه تعلیم و تربیت اظهار کرد: در این مسیر، شخصیتهای علمی و اجرایی متعددی در دانشگاه فرهنگیان، سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی و حوزه علمیه نقشآفرینی کردند. در جریان دیدارها، گفتوگوها و ارائه پیشنهادهای مختلف، زمینه تدوین پیشنویس مقالهای فراهم شد که هدف آن، استمرار و توسعه ایده معلم مبلغ در چارچوب ساحتهای تربیتی و ترویج این نگاه تلفیقی بود.
عبداللهی افزود: این ایده با بهرهگیری از دیدگاههای بزرگان حوزه تعلیم و تربیت شکل گرفت و سپس با مهندسی و بازآفرینی مفهومی، به چارچوبی منسجم تبدیل شد. همچنین با توصیه استادان، ضرورت تولید مبانی نظری برای این ابتکار مورد تأکید قرار گرفت؛ موضوعی که به شکلگیری و تدوین کتاب «معلم مبلغ تراز» طی حدود شش تا هفت سال انجامید. همانگونه که استادان و صاحبنظران اشاره کردهاند، این حرکت نیازمند امتداد و تکمیل است و باید به الگوها و فرمولهای عملیاتی دست یابیم تا نگاه تلفیقی تعلیم، تربیت و تبلیغ در نقش معلم بهصورت مؤثر حاکم شود.
نویسنده کتاب «معلم مبلغ تراز» در پایان با اشاره به تجربه شکلگیری مرکز تربیت مبلغ معلم و توسعه فعالیتهای آن خاطرنشان کرد: روایت تاریخی این ابتکار در اثر دیگری نیز ارائه شده است که به فرایند تأسیس مرکز و مراحل شکلگیری آن میپردازد. این مجموعه در ادامه مسیر خود، به دانشکده تربیت معلم مبلغ تبدیل شده و مجوز پردیس نیز دریافت کرده است. همچنین شمار طلاب فعال این مجموعه از حدود پنج هزار نفر در ابتدای انقلاب تا سال ۱۳۹۷، به ۳۲ هزار نفر افزایش یافته است که نشاندهنده ظرفیت و دستاوردهای این حرکت است. در کنار این اقدامات، تولید متون نظری جدید در این حوزه نیز در حال انجام است و بخشی از نتایج آن در آینده ارائه خواهد شد.
یادآور میشود، در پایان این مراسم و با حضور مسئولان و اساتید حاضر در جلسه از دو کتاب معلم مبلغ تراز و ماجرای یک ابتکار نوشته حجتالاسلام محمداسماعیل عبداللهی رونمایی شد.